Theo phân tích mới từ chuyên mục newsletter của Bloomberg, nền kinh tế toàn cầu đang bước vào một giai đoạn mới khi mô hình toàn cầu hóa truyền thống dần nhường chỗ cho trạng thái “toàn cầu hóa phân mảnh” – nơi các quốc gia và doanh nghiệp ưu tiên an ninh chuỗi cung ứng, địa chính trị và lợi ích chiến lược hơn là tối ưu chi phí sản xuất.
Toàn cầu hóa không biến mất mà đang tái cấu trúc
Trong nhiều thập kỷ, kinh tế thế giới phát triển dựa trên mô hình chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi doanh nghiệp đặt nhà máy tại những quốc gia có chi phí thấp nhất để tối đa hóa lợi nhuận. Tuy nhiên, đại dịch COVID-19, xung đột địa chính trị, chiến tranh thương mại Mỹ – Trung và căng thẳng công nghệ đã khiến mô hình này thay đổi mạnh mẽ.
Bloomberg cho rằng thế giới hiện không còn theo đuổi một hệ thống thương mại hoàn toàn mở như trước. Thay vào đó, các nền kinh tế lớn đang hình thành các “khối thương mại” riêng biệt, tập trung vào những đối tác chiến lược và đáng tin cậy hơn. Điều này dẫn đến xu hướng:
- Đưa nhà máy trở lại trong nước hoặc sang các quốc gia đồng minh
- Giảm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất
- Tăng đầu tư vào công nghệ nội địa
- Siết kiểm soát xuất khẩu trong các ngành chiến lược như chip bán dẫn, AI và năng lượng
Mỹ và Trung Quốc là tâm điểm của sự phân mảnh
Mỹ và Trung Quốc tiếp tục là hai trung tâm quyền lực kinh tế lớn nhất, nhưng mối quan hệ giữa hai nước ngày càng mang tính cạnh tranh thay vì hợp tác như trước đây. Washington đã triển khai nhiều chính sách nhằm giảm sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc, đặc biệt trong các lĩnh vực:
- Chất bán dẫn
- Pin xe điện
- Công nghệ AI
- Khoáng sản chiến lược
- Năng lượng sạch
Trong khi đó, Trung Quốc cũng thúc đẩy chiến lược tự chủ công nghệ và mở rộng ảnh hưởng thương mại sang các thị trường mới nổi tại châu Á, Trung Đông, châu Phi và Mỹ Latin.
Bloomberg nhận định sự cạnh tranh này đang tạo ra một cấu trúc kinh tế mới, nơi thương mại toàn cầu không còn hoàn toàn tự do mà bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi yếu tố chính trị và an ninh quốc gia.
Chuỗi cung ứng toàn cầu đang dịch chuyển
Một trong những thay đổi rõ nhất là việc các tập đoàn đa quốc gia dịch chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc sang nhiều quốc gia khác nhằm giảm rủi ro. Các điểm đến hưởng lợi bao gồm:
- Việt Nam
- Ấn Độ
- Mexico
- Indonesia
- Malaysia
Xu hướng “China Plus One” ngày càng phổ biến khi doanh nghiệp vẫn duy trì hoạt động tại Trung Quốc nhưng đồng thời mở rộng sản xuất sang các quốc gia khác để tránh gián đoạn thương mại hoặc rủi ro thuế quan.
Trong đó, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia hưởng lợi lớn nhờ vị trí địa lý thuận lợi, lực lượng lao động cạnh tranh và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu.
Chi phí toàn cầu hóa mới đang tăng cao
Bloomberg cho rằng mô hình kinh tế mới khiến chi phí sản xuất toàn cầu tăng lên đáng kể. Trước đây, doanh nghiệp ưu tiên nơi sản xuất rẻ nhất. Nhưng hiện tại, nhiều công ty chấp nhận chi phí cao hơn để đổi lấy:
- An toàn chuỗi cung ứng
- Tính ổn định chính trị
- Khả năng tiếp cận công nghệ
- Giảm rủi ro địa chính trị
Điều này có thể khiến giá hàng hóa và chi phí sản xuất toàn cầu tăng trong dài hạn, đồng thời làm giảm hiệu quả của mô hình thương mại tự do từng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế suốt nhiều thập kỷ.
Công nghệ trở thành “mặt trận” cạnh tranh mới
Bài phân tích nhấn mạnh rằng công nghệ hiện là lĩnh vực chịu ảnh hưởng mạnh nhất từ quá trình phân mảnh toàn cầu hóa. Các quốc gia lớn đang cạnh tranh quyết liệt trong các ngành:
- Trí tuệ nhân tạo (AI)
- Chip bán dẫn
- Điện toán đám mây
- Xe điện
- Robot và tự động hóa
Mỹ áp đặt nhiều biện pháp hạn chế xuất khẩu công nghệ cao sang Trung Quốc, trong khi Bắc Kinh tăng mạnh đầu tư nội địa nhằm giảm phụ thuộc vào công nghệ phương Tây. Điều này tạo ra nguy cơ hình thành hai hệ sinh thái công nghệ riêng biệt giữa phương Tây và Trung Quốc trong tương lai.
Các nền kinh tế nhỏ đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức
Theo Bloomberg, sự phân mảnh của toàn cầu hóa không chỉ tạo ra rủi ro mà còn mở ra cơ hội cho nhiều quốc gia đang phát triển. Những nước có khả năng: duy trì ổn định chính trị, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, xây dựng hạ tầng công nghiệp và phát triển lao động kỹ thuật thì sẽ có cơ hội trở thành mắt xích mới trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên, môi trường kinh tế mới cũng khiến các quốc gia nhỏ khó giữ vị thế trung lập khi cạnh tranh địa chính trị giữa các cường quốc ngày càng gia tăng.
Kỷ nguyên kinh tế mới đang hình thành
Bloomberg nhận định thế giới hiện không còn quay lại mô hình toàn cầu hóa “phẳng” như giai đoạn trước năm 2020. Thay vào đó, nền kinh tế toàn cầu đang bước vào thời kỳ mà thương mại, đầu tư và công nghệ chịu ảnh hưởng mạnh hơn từ địa chính trị, an ninh quốc gia và chiến lược dài hạn của từng nước. Sự thay đổi này có thể làm chậm tốc độ tăng trưởng thương mại toàn cầu, nhưng đồng thời cũng tái định hình bản đồ sản xuất, đầu tư và quyền lực kinh tế trong nhiều năm tới.